Update: Duitsland: de hoop van Europa!

Ik doe nu circa twee-en-een-half jaar projecten in Berlijn en ik kan met blij gemoed kan melden mijn focus weer elders op te richten. Berlijn is een mooie stad, zeker in de zomer, maar ik mis de hitzige vibes. Alles gaat echt langzaam, het is goed om te wonen, een atelier te huren of uit te rusten, maar dat is niet genoeg. Een stad moet ook een economische basis kunnen bieden en perspectieven voor persoonlijke en financiele groei. Dat is waar Berlijn tot op heden, voor de ongesubsidieerde buitenlander, in faalt. Ik heb het niet over de expats die 'uitgezonden' worden met een prettig salaris en het liefst nog een fijn appartement in het centrum, dat is een zeer kleine groep uit een andere league met bovendien een halsband om, net zoals de uitgezondenen in de diplomatieke wereld. Zij zijn de beter betaalde loonarbeiders, maar met strikt omschreven taken. Daar kan ik mij als vrijbuiter natuurlijk niet onder scharen. Ik onderhoud wel relaties met hen, maar op strikt zakelijke basis en met een duidelijk eigen program, dat ik het liefst zélf schrijf.


Natuurlijk hangt alles af van wat je zelf weet te creeren, voor mij is dat een eigen galerie/Art space geweest, radioprogramma's voor verschillende zenders en een internationaal netwerk opbouwen in de kunstwereld. Ik kom nu in het stadium dat ik over de eerst roes en de daarop volgende 3 'roezen' heen ben en deze stad, het land en de mensen wat kritischer ga bekijken. Kritisch betekent ook: wat heeft dit land en deze stad nu écht te bieden?


Ik schreef in december 2010 het volgende en mijn analyse blijft in grote lijnen hetzelfde:

'Er is in Berlijn weinig werk. Er is weliswaar een creatieve sector, maar alles is zo 'Duits', er is hier nauwelijks sprake van een integratie van de Duitsers en de 'expats', laat staan met de grootste immigrantengroep, de Turken. In begin 2010 was er veel in het mainstream nieuws over een boek van een bankman, Sarasin, die vijftien jaar na Paul Scheffer, Pim Fortuyn en anderen in Nederland, nu in Duitsland een discussie ontketend heeft over het mislukken van het 'multicultureel experiment'. Hij heeft vooral kritiek op de Turkse gemeenschap die zich beperkt tot het voeren van groentewinkels en andere kleine retail, maar niet echt in de Duitse bureaucratische structuren weet door te dringen'.

Ik zie nu dat deze 'scheiding' een meer of minder bedoelde 'segregatie' is. De Berlijnse Duitsers hebben helemaal geen behoefte aan extra concurrenten, dus die worden, indien mogelijk, zoveel mogelijk op afstand of in afhankelijke posities gehouden. In alle bedrijven die ik heb bezocht, waar ik projecten heb gedaan of voor heb gewerkt is het management volstrekt Duits. Zelfs bij internationale bedrijven krijgen de Duitsers vrij spel, zo lang ze maar doen wat hun opdracht is: winst maken, op alle geoorloofde wijzen. Als ze hierin falen dan wordt er ingegrepen, dus zorgen de Duitsres, als nijvere baasjes, ervoor strikt hun instructies op te volgen. In Berlijn betekent dat: lage lonen bieden omdat er een gigantisch arbeidsoverschot is en de Duitse politiek goed meespeelt door geen minimumloon te bieden. De nog steeds Duitse voorliefde voor gezag zorgt ervoor dat het middenkader niet opkomt voor meer rechten en beter loon, maar juist als vertegenwoordiger van de 'baas' werknemers gaat controleren en, indien nodig, ontslaan.


Ik moet zeggen, als Nederlander die toch qua cultuur veel dichter bij de Duitser staat dan verwacht, de Duitsers zijn open, maar tot op zekere hoogte. Ze moeten je echt nodig hebben willen ze je echt kansen geven. Het doet mij denken aan een mooi sociologisch thema: binnen- en buitensluiting. Behoor je niet tot de Duitse incrowd, dan is het erg moeilijk om voor vol te worden aangezien. Op feestjes en andere 'netwerkbijeenkomsten' ontmoet ik veel 'expats' die dezelfde ervaringen hebben, maar vaak nog harder in hun oordeel zijn: omschrijvingen als 'hierarchisch ingesteld', 'alleen respect voor autoriteit' (juist datgene waar Duitsers zich zogenaamd voor schamen) etcetera komen steeds weer terug en dan hoor je het vooral van Amerikanen die hier al jaren wonen. Professionals die jaren ervaring hebben in hun vakgebied worden gewoon niet aangenomen, of je nu architect bent of in de mediasector werkt, Duitsers gaan voor...


Natuurlijk heb je een sterke alternatieve (Duitse) scene, zeker ook in Berlijn, maar ik begin mij wel af te vragen in hoeverre deze zoveel verschilt van de traditionele, Duitse cultuur, die van het conservatieve, burgerlijke, zakenleven en bureaucratie, met een vleugje christelijke religie, een bestuurslaag met een mentaliteit die nog steeds de dienst uitmaakt in Duitsland. De kunstenaarswereld is een uitzondering, maar eigenlijk vrij marginaal en dus niet kenmerkend voor 'de Duitse ziel'. In het zakenleven gaat het er rigoreuzer aan toe dan in Nederland. Voldoe je bijvoorbeeld in je proeftijd (van 6 maanden!) niet of kunnen ze je niet meer gebruiken, dan vlieg je eruit. Het enige dat je krijgt is een doorbetaling van 2 weken (!!) van je salaris, dat is het enige recht dat je hebt.

Met een jaarcontract heb je iets meer zekerheid, maar dan nog zijn er genoeg mogelijkheden om 'de wegen te laten scheiden met wederzijdse instemming'. Als 'werknemer' (dit woord klopt niet want je GEEFT werk!), kun je echter niet zo maar weg, zonder al je rechten op te geven. Minimaal 1 maand opzegtermijn of 'wederzijds overeenkomen' dat je per direct opstapt. Echter, je verspeelt dan ook je rechten op een uitkering. Als je zelf opstapt heb je 3 maanden geen recht op een uitkering. 'Opstappen' wordt bepaald op het moment dat de overeenkomst hierover wordt getekend, je moet echter binnen 3 dagen je dan melden bij een uitkerende instantie. Als je nu bijvoorbeeld overeenkomt nog een paar dagen te werken (dus opstappen per volgende week), heb je geen tijd om je binnen 3 dagen te melden en verlies je extra 3 maanden recht op een uitkering. Dat betekent in zon#n geval dat je 6 maanden geen recht hebt op een uitkering! Lang leve Duitsland, de hoop van Europa!


Geen minimumloon, een eenzijdig onstlagrecht (want voor een groot deel ten gunste van de 'werkgever', die zoveel mogelijk voorkomt dat een werknemer een contract voor onbepaalde tijd krijgt, want dan heb je wel vergelijkbare rechten als in Nederland), weinig sociale rechten (zie uitkeringsrechten), de Duitsers zijn vrij rigoreus geweest in het afbouwen van het 'Rijnlandse model', een politiek model dat in het verleden vaak als tegenhanger van het 'Angelsaksische model' werd geponeerd: er is weinig van over: weinig rechten als werknemer en als werkloze. Veel mensen werken voor 400 euro per maand (de zogenaamde 400 euro banen), je praat natuurlijk wel over een groep mensen zonder opleiding en veel specifieke werkervaring, maar zelfs al heb je die wel, dan is er weer geen werk. Ik ben veel getalenteerde mensen tegengekomen, met (design en andere) diploma's, interessante werkervaring, maar ze mogen blij zijn als ze elke maand de eindjes aan elkaar kunnen knopen. Een zelfstandig huis huren is er met zo'n laag inkomen natuurlijk al helemaal niet bij, dus wonen veel mensen in een 'WG' (Wohngemeinschaft'), een soort woongroep en hopen op betere tijden, die nit gaan komen als ze niet zelf de knoop doorhakken en hun slecht betaalde baantjes verruilen voor een eigen project dat naast inkomsten ook meer voldoening geven zal.


Dan de Nederlandse economie, die lijkt toch veel dynamischer dan ín Berlijn. Hoewel het een verademing is om verlost te zijn geweest van de Nederlandse media en hun gepapegaai, in Duitsland is het al niet veel beter gesteld; ik heb het niet over de beruchte bladen als 'Bild' en vergelijkbare Berlijnse kranten, zelfs een blad als 'Die Zeit', dat ik vroeger toch graag las, is bij nader inzien, maar een krant die ook geloven moet aan de Duitse mediahypes en zelden als intellectueel uitdagend te omschrijven valt.

Die Zeit is eigenlijk een soort 'Volkskrant', met dikke katernen en proberende om maar zoveel mogelijk gebieden te dekken om lezers te trekken. Afgezien van de achterhaalde filosofie die hier achter steekt, tonen de verkoopcijfers al jaren dat dit soort concepten hun langste tijd gehad hebben, maar aangezien ze in Duitsland op een aantal vlakken achter een land als Nederland aan lopen, moeten ze hier nog aan 'diversificatie' gaan doen, het verspreiden van risico door bijvoorbeeld, als krant(!), ook reizen, lezingen, concerten etc. aan te bieden.

Voor de middenklasse van nu, behept met enige educatie, lijkt dit nog wel te werken, maar de nieuwe digitale generaties hebben geen enkele boodschap aan dit soort mediaconcepten, ze zijn dus tot uitsterven gedoemd, als de predigitale genratie (45+) uitsterft, is het met hun koninkrijk ook gedaan en dat beseffen ze maar al te goed. Ik ben benieuwd wat ze stuiptrekkingen ze nog gaan maken, hun doodsstrijd wordt met het jaar interessanter, ik heb het nog niet eens over hun vooringenomen politieke posities (De Volkskrant als Pvda-krantje, de Telegraaf als VVD/PVV/CDA-krantje, Trouw als Christenkrantje, in Duitsland Die Zeit als SDP-krantje, Bild als CDU/CSU/FDP-krantje etc.), deze zijn voor de goed geinformeerde digitale generaties ook steeds minder te pruimen. In Nederland zie je als laatste stuiptrekkingen 'NRC Next' etc., in Berlijn zijn ze nog niet zover.

Ik speek over 'Berlijn' en soms over 'Duitsland'. Het zijn eigenlijk twee verschillende competities. Berlijn is een soort 'Klokkenluider van de Notre Dame', een jichtige oude man met een bochel, die langzaam voortbeweegt en met zijn voet sleept. De dynamiek van 'Duitsland', met zijn up-to-date prodcutiesector en 'Gründlichkeit' is anders, een 35-jarige in het pak gestoken Duitse man of vrouw, met kortgeknipt haar met een laag gel, een 80-er jaren designerbrilletje en een laptoptasje (of de laptop er echt in zit moet je nog maar afwachten). Hij of zij heeft altijd haast, loopt vastberaden met een Tommy Hilfiger shirt en Boss-namaakpak naar de S-Bahn. De gebochelde klokkenluider neemt altijd de U-Bahn, maar dat terzijde.


Duitsland de hoop van Europa? Dan krijgt Europa het flink voor de kiezen. Door slim manoevreren kan elke Europeaan proberen te voorkomen naast de klokkenluider in U-Bahn terecht te komen, door een goede opleiding te scoren waarmee hij een kleine Volkswagen of beter nog, een Audi kan veroorloven. De toppers, met hun Maserati, worden alleen toppers door in hun studententijd al tegen het business-establishment aan te schurken in de hoop daar wat investeerders te verleiden voor hun gestolen en voorspelbare bedrijfsplan. Maar ja, een paar van dat soort investeerders en je hebt op de 35e wel een Ferrari, zo op te halen bij de Salzufer in Berlijn!

Over opleidingen gesproken, ik schreef hierover in 2010:
'De universiteiten en het hoger onderwijs in Duitsland doen mij erg denken aan hoe het in Nederland was in de jaren '80, veel bureaucratie en ingeslapen docenten. Een extra euvel is de ontoegankelijkheid: je krijgt geen antwoord op mails, er is een stevige, formele selectie aan de poort': ik ben veel mensen tegengekomen die überhaupt niet aan studeren zijn toegekomen, omdat er een beperkt aantal plaatsen beschikbaar is per studie, voor de gelukkigen zijn de kosten wel laag, maar wat met die andere 75%? Die kan maar het beste hopen op een carriere in een bedrijf. Natuurlijjk worden zij gezagsgetrouw omdat zij immers elders weer helemaal opnieuw kunnen beginnen, omdat ze geen enkele papeirtje hebben, behalve hun middelbare schooldiploma en dat is in Duitsladn zeker niet genoeg. Om de toiletten te poetsen heb je niets nodig, maar zodra het om betere banen heb je zelfs aan een buitenlandse bachelor of master niet voldoende. In de praktijk worden voornamelijk Duitse bachelor of masterdiploma's erkend (en moet je ook nog het liefst Duitser zijn, ik ken Nederlanders die 'Diplomingenieur' zijn, maar nergens worden aangenomen).

En dan het kunstonderwijs: de kunstacademies zijn onderworpen aan bizarre lesstructuren waarbij je maar 1 docent hebt, die als een soort God kan bepalen of je wel of niet mag afstuderen en waar je minimaal 3 jaar bij 'in de klas zit' (het lijkt de lagere school wel). Ik kan mij een gesprek met een Duitse studente in Amsterdam herinneren die mij al op dit onderwijssysteem wees en ik moet zeggen dat ik haar nu pas begrijp. Gesloten, archaische structuren die ook weer een speciaal soort 'werknemer' produceren, ik weet niet waar sommige commentatoren het vertrouwen in Duitsland vandaan halen als 'de motor van Europa', het kan zijn dat de industrie in het Westen nog steeds redelijk meekomt en een groot deel van de slecht functionerende economie subsidieert (inclusief het voormalige Oost-Duitsland), maar om daar nu de hoop van Europa op te baseren, lijkt mij nog steeds te ver gaan.

Het Duitse model werkt ook alleen in Duitsland en zal voor Europa nooit en te nimmer werken. Ik kan mij voorstellen dat enkele Duitse Mephisto's (ik doel nu op dezelfde jongens en meisjes die op hun 35e hun Ferrari op de Salzufer bestellen), likkebaardend naar de huidige financiele verhoudingen in Europa kijken. Aangezien de 'Griekse crisis' vooral een crisis van de Franse banken is, gaan de Duitse financierdeers nu de Franse banken geld lenen en krijgen we dus volledig andere machtsverhoudingen in Europa. De Fransen worden...afhankelijk van Duitsland! We weten waartoe dat kan leiden. Taak voor landen als Nederland om de voorspelbare komende conflicten te voorkomen, want dat wordt pertinent het einde van de Europese Unie.


Voor mij persoonlijk dus tijd om de vraag te stellen wat ik de komende periode ga doen. Ik heb in Berlijn aardig wat contacten gelegd, vooral met Kunstprojectruimtes, kunstenaarinsitiatieven, kunstenaars, mediamensen etc. en die zou ik graag eens naar Nederland halen. Mijn radioprogramma's waren ook een succes, in die zin, dat er binnen een bepaalde kring echt naar geluisterd werd en de zenders gauw een plaatsje vrijmaakten voor een van mijn programma's, wat dat betreft alle lof. Maar ja, het gaat wel veelal om de onbetaalde klussen, de betaalde klussen liggen bij de grote privé - en staatsmedia en ook dat lijken vrij gesloten (Duitse) bastions te zijn, ben er ook nog weinig echt inspirerende mensen tegen gekomen. Duitsland, de hoop van Europa? Het schrikbeeld van 'Opa Europa' komt dan wel erg dichtbij.


Meer Europa volgens Duitse benadering betekent: meer ondoorzichtige, bureaucratische structuren met allerlei mechanismen om veel mensen buiten te sluiten, arbeidsrechten volledig afbouwen, het minimumloon niet instellen en indien aanwezig afschaffen, waardoor slecht functionerende bedrijven, die leven van de marge op laagbetaalde arbeid, naar je land komen (denk aan de telemarketingsector, zo 80's en 90's, maar in Berlijn nog aanwezig), al decennia geen cent investeren in sociale integratieprojecten en dan klagen dat er sprake is van segregatie, terwijl je alleen maar decennia geprofiteerd hebt van de goedkope, ongeschoolde arbeid van dezelfde migranten.


Nee, de 'Berlijnse republiek' is een leuk experiment, maar faalt volledig in zijn cohesie, zijn sociaal programma en daardoor in het voorkomen van sociale conflicten. De vraag lijkt gerechtvaardigd: wat staat dit land en Europa te wachten, met een crisis die teweeggebracht is door een wereldwijde financiele sector, die zelfs de liquiditeit van staatsbegrotingen kan doen vervliegen. De zelfbenoemde 'liberalen' van allerlei allooi, die helemaal geen liberalen zijn, maar papegaaiende lakeien die geparachuteerd zijn door lobbyende multinationals (kijk maar eens goed naar de cv's van de zogenaamde huidige 'politieke klasse') staan al weer gereed om het geld weg te halen van alle projecten die nog voor enig sociale cohesie zorgen, om het bij dezelfde kleptocraten te deponeren die juist verantwoordelijk zijn voor de huidige 'financiele crisis'. Het wordt tijd dat het volk weer het heft in handen neemt en dat wat er nog overgebleven is van 'de staat' gebruikt om de 'maatschappelijk verantwoorde' ondernemingen bij de lurven te pakken in plaats van de agenda's te laten bepalen door deze multinationale freeriders.

Berlijn is een interessant voorproefje voor wat de Duitse politieke klasse voor Europa in petto heeft en daar moeten de andere landen, de Nederlanders incluis, maar eens heel goed naar kijken. De VS lijken een leuke bondgenoot en zij gebruiken Nederland graag als bruggehoofd in Europa, maar Duitsland is, niet alleen economisch, veel belangrijker dan de Atlantische overburen. De provincialistische navelstaarderij van de Nederlandse politieke lakeien zal 'rigoreuze correctie' nodig hebben wil Nederland niet volledig aan de voeten moeten liggen van de nieuwe Duitse 'keizers'. Het spijt me te moeten constateren, maar het Duitse nationalisme belooft weinig goeds voor Nederland dat zich zo graag als 'Pro-Europa' afficheert. Een versnelde orientatie op de 'Aziatische tijgers' kan en uitweg bieden voor een handelsecomomie die nog teveel afhankelijk is van onze Oosterburen.

En de kunst? Die zal daarin meemoeten. Het schrappen van subsidies dwingt tot het zoeken naar nieuwe financiele bronnen en dat wordt de uitdaging voor de kunstsector voor de komende jaren.